Հյուսիսային Ամերիկայի Մերձավոր Արևելքի ուսումնասիրության ասոցիացիան (MESA)՝ առավել հեղինակավոր միջազգային կազմակերպություններից մեկը, հանդես եկավ կոշտ դիմումով՝ ուղղված Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին:
Պատճառը դարձավ այնը, որ փորձագետներից շատերը որակում են որպես ակադեմիական ազատության հարված. դոկտոր Էդիտա Գզոյանի հեռացումը Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրենի պաշտոնից:
Ըստ MESA-ի, հակամարտության էությունը կայանում է ոչ թե կառավարչական սխալների հարթության մեջ, այլ գիտության մեջ քաղաքական միջամտության վտանգավոր գոտում:
Աշխարհի մոտ 2800 գիտնականներ միավորող և տարածաշրջանի առաջատար հանդեսները հրատարակող կազմակերպությունը ուղղակիորեն մեղադրում է կառավարության ղեկավարին բոլոր մտածելի ընթացակարգերը խախտելու մեջ:
Նրանց տվյալներով՝ դեռևս 2024 թվականին Խնամակալների խորհրդի կողմից ընտրված Գզոյանը 2026 թվականի փետրվարին հարկադրված հեռացավ պաշտոնից բացառապես այն պատճառով, որ նրա գիտական դիրքորոշումը «անհարմար» էր ստացվել Երևանի ընթացիկ արտաքին քաղաքականության համար:
Ի՞նչ իրականում տեղի ունեցավ
Հակամարտությունը հրապարակայնություն ստացավ ԱՄՆ-ի փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի թանգարան այցելությունից հետո: Բարձրաստիճան հյուրը ծանոթացավ ինստիտուտի ցուցադրությանը և գրադարանին, որտեղ ներկայացված են 20-րդ դարի սկզբի Անդրկովկասի ողբերգական իրադարձությունների և Լեռնային Ղարաբաղի թեմային վերաբերվող ուսումնասիրությունները: Մեկ ամիս անց՝ մարտի 12-ի ասուլիսում, Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ նման գրքերի առկայությունը թանգարանի ֆոնդերում «հրահրիչ է» և հակասում է Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների կարգավորման ընթացքին:
Արձագանքը եղավ ակնթարթային. Էդիտա Գզոյանը՝ համաշխարհային ճանաչում ունեցող գիտնականը, ում ուսումնասիրությունները Ցեղասպանության ժամանակ երեխաների արտաքսման վերաբերյալ հրապարակվել էին եվրոպական ու ամերիկյան լավագույն հրատարակություններում՝ հեռացվեց պաշտոնից: Ավելին, ինչպես պնդում է MESA-ն, վարչապետը շրջանցել է կանոնադրական նորմերը՝ առանցքային պաշտոնում նշանակելով իր ապարատից հավատարիմ պաշտոնյայի և փոխարինելով Խնամակալների խորհրդի անկախ անդամներին քաղաքական դաշնակիցներով:
Հիշողությունն ընդդեմ քաղաքական կոնյունկտուրայի
MESA-ի դիմումը հնչում է որպես տագնապի զանգ ամբողջ քաղաքակիրթ հանրության համար: Գիտնականներն ընդգծում են. այո, Հայաստանը գտնվում է չափազանց բարդ աշխարհաքաղաքական իրավիճակում՝ փորձելով խզել երկարամյա առճակատման շրջանակը: Սակայն խաղաղության ձգտումը չպետք է վերածվի պատմական հիշողության ջնջման:
«Պատմության ջնջումը չի կարող կախված լինել կարճաժամկետ քաղաքական կարիքներից», - հայտարարում են ասոցիացիայում:
Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը ստեղծվել է հենց այն նպատակով, որպեսզի պայքարի հայ ժողովրդի ողբերգության ժխտման դեմ, և ոչ թե փաստերը ներկայիս դիվանագիտական կարիքներին հարմարեցնելու համար: Քաղաքականության ճնշման տակ վտանգված է փլուզվել գենոցիդագիտության առաջատար համաշխարհային կենտրոններից մեկի հեղինակությունը:
MESA-ն կոչ է անում Նիկոլ Փաշինյանին դրսևորել պետական իմաստություն՝ անհապաղ վերականգնել դոկտոր Գզոյանին պաշտոնում, վերադարձնել անկախությունը Խնամակալների խորհրդին և երաշխավորել, որ Հայաստանում գիտությունը մնա ազատ գրաքննությունից:
Հակառակ դեպքում, ինչպես նախազգուշացնում են փորձագետները, միջազգային ակադեմիական հանրության վստահությունը Հայաստանի ինստիտուցիոնալ ամբողջականության նկատմամբ կարող է անվերադարձ կորչել:
Ի վերջո, Ցեղասպանության մասին ճշմարտությունը չի կարող «հրահրիչ» լինել միայն այն պատճառով, որ ինչ-որ մեկի համար այսօր այդպես է ավելի հարմար: