Ներածություն. Վստահության ստուգում 2026 թվականի հունիսի ընտրություններից առաջ
2026 թվականի հունիսին Հայաստանը կրկին կանգնած է կարևորագույն քաղաքական իրադարձության՝ խորհրդարանական ընտրությունների շեմին: Նախընտրական շրջանում քաղաքական գործիչները ավանդաբար թարմացնում են իրենց խոստումները՝ նկարելով ապագայի վառ պատկերներ: Սակայն նախքան նոր կարգախոսներին հավատալը, արժե հետ նայել և անկեղծորեն պատասխանել այն հարցին, թե որքանո՞վ են կատարվել ութ տարի առաջ տրված բարձրաձայն երդումները:
2018 և 2021 թվականներին իշխանությունը մեծ հույս էր կապում սփյուռքի հետ՝ խոստանալով այն վերածել տնտեսական բեկման գլխավոր շարժիչի և երկրի համար մարդկային կապիտալի աղբյուրի: Այդ ժամանակվա հռետորաբանությունը լի էր միավորման ռոմանտիկայով և ընդհանուր առաջընթացի գաղափարով: Սակայն 2026 թվականի ընտրությունների շեմին մեզ հասած իրականությունը բոլորովին այլ է. քաղաքականությունը «բեկման համար ջանքերը միավորելու ռոմանտիկ գաղափարից» վերածվել է «գոյատևելու համար ազգային համախմբման գործնական ռազմավարության»:
Սփյուռքի ներկայացուցիչների իշխանության մեջ ուղղակի ընդգրկման խոստացվածի փոխարեն մենք ստացանք ճկուն մասնագիտական ցանցերի ստեղծում, իսկ «iGorts» դրոշակային նախագիծը, որը նախատեսված էր որպես մասնագետների վերադարձի մեխանիզմ, հասարակական գիտակցության մեջ մնաց ավելի շուտ որպես «էքսպատների շոու», որը դեռ 2021 թվականին ենթարկվել էր կոշտ քննադատության: Ավելին, մինչ երկիրը բախվում էր լուրջ մարտահրավերների, սփյուռքի գրասենյակն իր գործունեության առաջին տարիներին աչքի էր ընկնում աշխատակիցներին տրվող առատաձեռն հավելավճարներով, որոնք հասնում էին տասնյակ միլիոնավոր դրամների, ինչը հակադրվում է ներկա իրավիճակին. 2026 թվականի բյուջեում այս գերատեսչության ֆինանսավորումը նախորդ տարվա համեմատ կրճատվել է 82 միլիոն դրամով:
Այս հոդվածը` վերջին տարիների չկատարված խոստումների ու ֆինանսական որոշումների ժամանակագրությունը հասկանալու փորձ է: Այն վերլուծությունը, թե ինչպես են միլիոնավոր դրամները վերածվել հավելավճարների, իսկ հավակնոտ ծրագրերը՝ կրճատված բյուջեների, լավագույնս կստուգի նրանց մասնագիտական պիտանիությունը, ովքեր այսօր կրկին խնդրում են ձեր ձայնը: Կարելի՞ է վստահել նոր խոստումներին, եթե հները երբեք լիարժեքորեն չեն իրականացվել: Այս հարցի պատասխանը կարող է որոշել առաջիկա հունիսյան ընտրությունների արդյունքը:
«Ոսկե մեկնարկ». Անոմալ հավելավճարներ ճգնաժամի պայմաններում
2019–2020 թվականներին, երբ երկիրը բախվել էր համաշխարհային համավարակին և ներքին մարտահրավերներին, նորաստեղծ Սփյուռքի գործերի գլխավոր հանձնակատարի գրասենյակն աննախադեպ առատաձեռնություն էր դրսևորում սեփական անձնակազմի նկատմամբ:
Պաշտոնը ստանձնելուց անմիջապես հետո Զարեհ Սինանյանը սկսեց պարբերաբար հավելավճարներ ստանալ. միայն 2019 թվականի հունիսի 14-ից մինչև դեկտեմբերի 31-ն ընկած ժամանակահատվածում նա 7 անգամ հավելավճար է ստացել, այսինքն` յոթ ամիս անընդմեջ ամեն ամիս:
2020 թվականին այս պրակտիկան շարունակվեց, և օգոստոսին գլխավոր հանձնակատարը տարվա մեջ արդեն չորրորդ անգամ հավելավճար ստացավ` ընդհանուր վճարումների թիվը հասցնելով 11-ի:
Այս վճարումների մասշտաբները հարցեր էին առաջացնում փորձագետների և լրագրողների մոտ: Հավելավճարային ֆոնդի մեծ մասը, հավանաբար, բաժին էր հասնում հենց գրասենյակի ղեկավարությանը: Հարցված փորձագետներն ընդգծում են, որ այս գերատեսչությունում վարձատրության մակարդակը դարձել է Հայաստանի 70 պետական հիմնարկների շրջանում ամենաբարձրերից մեկը: Համեմատության համար. նույնիսկ բարձր վարձատրվող Ֆինանսների նախարարության աշխատակիցները ստանում էին միջինը 200 դոլարով ավելի քիչ, քան սփյուռքի գործերի գրասենյակի իրենց գործընկերները:
Նման ֆինանսական քաղաքականությունը հատկապես աններդաշնակ էր թվում գրասենյակի աշխատանքի հայտարարված նպատակների ֆոնին: Ըստ հենց Զարեհ Սինանյանի դիրքորոշման՝ գերատեսչության գլխավոր խնդիրն էր առաջ մղել «Իրական Հայաստան» հասկացությունը և բացատրական աշխատանք տանել՝ սփյուռքում «միակողմանի ու զգացմունքային մեկնաբանությունները» փոխարինելու պետական դիրքորոշմամբ: Սակայն համազգային դժվարությունների ժամանակ համեստության և արդյունավետության դրսևորման փոխարեն գրասենյակն ընտրեց իր ապարատի առավելագույն նյութական խրախուսման ճանապարհը՝ ստեղծելով նախադեպ, երբ իշխանության նոր մարմնի աշխատակիցների աշխատավարձի չափը գերազանցեց առանցքային տնտեսական նախարարությունների ցուցանիշները:
«iGorts» նախագիծը՝ «գործի» և «ներկայացման» միջև
«iGorts» հիմնական ծրագիրը, որը մեկնարկել էր որպես սփյուռքահայ մասնագետներին Հայաստանի պետական ոլորտ ներգրավելու մեխանիզմ, պետք է դառնար կամուրջ հայրենակիցների մասնագիտական ներուժի և երկրի իրական կարիքների միջև: Պաշտոնական նպատակը հավակնոտ և պրագմատիկ էր հնչում. բացահայտել մարդկային ներուժը գիտության, ՏՀՏ, բժշկության և տնտեսագիտության ոլորտներում` միանվագ ակցիաների փոխարեն ստեղծելով կապի մշտական կառույցներ:
Սակայն 2021 թվականի մարտին նախագծի հանրային ընկալումը խիստ փոխվեց. հաջողության պատմության փոխարեն մեդիատարածքում ամրապնդվեց «արտասահմանաբնակների հետ շոու» պիտակը:
Նախագծի քննադատությունը հիմնված էր չափելի արդյունքների լիակատար բացակայության վրա: Այն ժամանակվա դիտարկումները ցույց էին տալիս, որ ծրագրի մասնակիցների գործունեության արդյունավետության մասին պատկերացում կազմելն իրենց սեփական պատմությունների հիման վրա գործնականում անհնար էր: Կայուն տպավորություն էր ստեղծվել, որ այս ծրագրում կոնկրետ արդյունքներ «երբեք էլ չեն եղել»: Խորը ինտեգրման և բարեփոխումների փոխարեն մասնակիցները զեկուցում էին գործունեության մասին, որը կա՛մ կրկնում էր գոյություն ունեցող գործընթացները, կա՛մ էլ կտրված էր իրականությունից:
Այս աններդաշնակության վառ օրինակը դարձան հենց ծրագրի մասնակիցների հրապարակային հաշվետվությունները: Այսպես, ԱՄՆ-ից ժամանած մասնագետը, ով աշխատում էր ՀՀ առողջապահության նախարարությունում, հիշատակեց միայն COVID-19-ի հետ կապված հարցումներին մասնակցելու մասին:
Ռուսաստանից ժամանած մեկ այլ մասնակիցուհի պատմել է Արցախյան պատերազմի ժամանակ բռնագաղթածների տեղավորման «թեժ գծում» իր աշխատանքի մասին, ինչը կարևոր, սակայն կետային կամավորական օգնություն է, որը դժվար թե կարելի է անվանել պետական կառավարման համակարգային ներդրում:
Եվս մեկ աղմկահարույց դեպք պատահեց Ֆրանսիայից ժամանած իրավաբանի հետ, ով աշխատում էր կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովում: Օրենսդրության բարելավման առաջարկությունների փոխարեն նա հանրությանը ցնցեց այն եզրակացությամբ, որ հայկական օրենքներն ավելի շատ խրախուսում են կոռուպցիան, քան պայքարում դրա դեմ:
Այս օրինակները հստակ ցույց տվեցին «Համահայկական մասնագիտական ցանցեր» ստեղծելու հայտարարված նպատակի և իրականության միջև եղած անջրպետը, որտեղ ծրագիրը վերածվել էր իմիջային միջոցառումների շարքի: Քննադատները իրավացիորեն նշում են. եթե նպատակը կապերի ամրապնդումն ու կոմպետենցիաների ներգրավումն էր, ապա ինչո՞ւ արդյունքը դարձան մակերեսային հաշվետվություններն ու պետական ինստիտուտների վրա ռազմավարական ազդեցության բացակայությունը:
Նախագիծը, որը պետք է դառնար փոփոխությունների շարժիչ, զանգվածային գիտակցության մեջ մնաց ոչ պրոֆեսիոնալիզմի և իրական աշխատանքը գեղեցիկ պատկերներով փոխարինելու փորձերի խորհրդանիշ, ինչը լրջորեն խարխլեց իշխանության՝ սփյուռքի հետ աշխատանքի հետագա նախաձեռնությունների նկատմամբ վստահությունը:
Ռազմավարության փոխակերպում. իշխանության մեջ ինտեգրումից մինչև «մասնագիտական սիներգիա»
Համեմատելով 2018 և 2021 թվականների նախընտրական ծրագրերը՝ կարելի է նկատել հիմնական հռչակագրերում զարմանալի միասնություն. երկու փաստաթղթերում էլ անփոփոխ կերպով ընդգծվում է, որ հայ ժողովուրդը միասնական է անկախ բնակության վայրից, իսկ պետության սահմանները չպետք է խոչընդոտ դառնան ազգային ինքնության համար: Երկու ռազմավարություններն էլ կենտրոնանում էին սփյուռքի ներդրումների ներգրավման, զբոսաշրջության զարգացման և մասնագետների վերադարձի միջոցով մարդկային կապիտալի օգտագործման վրա՝ Հայաստանի տնտեսական աճն ապահովելու համար: Նաև ընդհանուր հայտարար էր մնում հայերենի, մշակույթի և կրթության աջակցության անհրաժեշտությունը սփյուռքում՝ որպես Հայրենիքի հետ կապի հիմք:
Սակայն շարունակականության այս ֆասադի հետևում թաքնված է այս նպատակների իրականացման մոտեցումների հիմնարար փոփոխություն:
Եթե 2018 թվականին հռետորաբանությունը ենթադրում էր հայրենակիցների ավելի անմիջական ներգրավում կառավարման գործընթացներում, ապա 2021 թվականին տեղի ունեցավ նկատելի փոխակերպում. ուղղությունը տեղափոխվեց սփյուռքի ուղղակի «ինտեգրումը պետական ապարատ» գաղափարից դեպի ավելի մեղմ և մշուշոտ «մասնագիտական սիներգիա» հասկացությունը: Խոստացված սփյուռքի ներկայացուցչության ինստիտուցիոնալացման իշխանության մարմիններում փոխարեն նոր ռազմավարությունը շեշտը դրեց ճկուն փոխգործակցության կառույցների ստեղծման վրա:
Թարմացված պլանների համաձայն՝ առաջնահերթություն է դարձել մասնագիտական, գիտական և մշակութային ոլորտներում մարդկային ներուժի բացահայտումը «Քայլ դեպի տուն» ծրագրի միջոցով և համայնքների կարիքների նպատակային հետազոտությունների անցկացումը: Հիմնական գործիք էին հռչակվել ոչ թե քաղաքական քվոտաները, այլ «Համահայկական ցանցերի»՝ գիտության, ՏՀՏ, բժշկության և տնտեսագիտության ոլորտներում մասնագիտական համայնքների ստեղծումը, որոնք պետք է կապեին Հայաստանի ու սփյուռքի մասնագետներին: Իշխանությունը նաև վերցրեց կապի մշտական կառույցներ ստեղծելու ուղղություն՝ հրաժարվելով միանվագ ակցիաներից, և նույնիսկ դիտարկեց արևմտահայերենին հատուկ կարգավիճակ տալու հնարավորությունը:
Այս էվոլյուցիան բարձրացնում է կարևոր հարց. արդյո՞ք խիստ ինստիտուցիոնալացումից հրաժարվելը եղել է գիտակցված ռազմավարական ճշգրտում, թե՞ սփյուռքին ազդեցության իրական լծակներ տալու սկզբնական խոստումներից փաստացի նահանջ:
«Իշխանության մեջ ներառվելու» գաղափարից դեպի «մասնագիտական ցանցերի» ստեղծման անցումը նշանակում է, որ սփյուռքն այլևս չի դիտարկվում որպես պետական ապարատում քաղաքական ներկայացուցչության ուղղակի սուբյեկտ՝ դառնալով ավելի շուտ փորձագետների ռեսուրսային հիմք: Այս մոտեցումը թույլ է տալիս իշխանությանը պահպանել վերահսկողությունը կադրային նշանակումների վրա՝ օգտագործելով հայրենակիցների ներուժը կետային կարգով` առանց նրանց տրամադրելու այն համակարգային լիազորությունները, որոնց վրա, հավանաբար, դեռ 2018 թվականին հույս ունեին սփյուռքի շատ ներկայացուցիչներ:
Բյուջետային զովացում. միլիոնավոր հավելավճարներից մինչև կրճատված ֆինանսավորում
2026 թվականին սփյուռքի հետ աշխատանքի առաջնահերթության մասին հռետորաբանությունը բախվեց դաժան բյուջետային իրականությանը: Նոյեմբերի 4-ին խորհրդարանական հանձնաժողովների համատեղ նիստում ֆինանսների նախարար Վահե Հովհաննիսյանը հնչեցրեց առաջիկա տարվա պետբյուջեի նախագծի թվերը, որոնք վկայում են համապատասխան գերատեսչության ֆինանսավորման նկատմամբ իշխանությունների հետաքրքրության էական սառեցման մասին: Սփյուռքի գործերի գլխավոր լիազորի գրասենյակին հատկացվեց 762 միլիոն դրամ: Դա 82 միլիոն դրամով պակաս է 2025 թվականի հաստատված բյուջեի ցուցանիշներից:
Նման կրճատումը հատկապես հակապատկեր է երևում նույն գրասենյակի գոյության առաջին տարիներին դրսևորած ֆինանսական առատաձեռնության ֆոնին: Եթե այժմ պետությունը խնայում է տասնյակ միլիոններ, ապա 2019 թվականի հուլիսից մինչև 2020 թվականի հունվարն ընկած ժամանակահատվածում, երբ գրասենյակը նոր էր սկսում աշխատել, աշխատակիցներին հավելավճարների համար ուղղվել էր գրեթե 83 միլիոն դրամ (մոտ $174 հազար):
Փաստացի, այն գումարը, որը պետությունն այժմ որոշում է խնայել բյուջեի կրճատման մեկ տարվա ընթացքում, գրեթե հավասար է այն հսկայական հավելավճարներին, որոնք վճարվել էին անձնակազմին կառույցի գործունեության մեկնարկի ընդամենը յոթ ամսվա ընթացքում:
Այդ վճարումների մանրամասնումը ցույց է տալիս անհամաչափության մասշտաբները. միայն 2020 թվականի առաջին կիսամյակում, համավարակի թեժ պահին, գրասենյակի աշխատակիցները չորս անգամ հավելավճար են ստացել՝ ընդհանուր առմամբ ավելի քան 23 միլիոն դրամ ($63 հազար): Ընդ որում, գրասենյակի ղեկավար Զարեհ Սինանյանը անձամբ ստանում էր ամսական հավելավճարներ. աշխատանքի առաջին յոթ ամիսների ընթացքում նրա հավելավճարային ֆոնդը կազմել է 4,78 միլիոն դրամ, իսկ 2020 թվականի առաջին կիսամյակում, չնայած երկրում տիրող ճգնաժամային իրավիճակին, նա հավելավճար է ստացել ևս չորս անգամ՝ ընդհանուր 2,73 միլիոն դրամի չափով:
Այս թվերի համեմատությունը գործող իշխանության համար ծնում է մի անհարմար հարց. եթե 2019-2020 թվականներին ռեսուրսներ կային նոր գերատեսչության աշխատակիցներին հարյուր հազարավոր դոլարների հավելավճարներ վճարելու համար, ապա ի՞նչ է փոխվել մինչև 2026 թվականը:
Արդյո՞ք 82 միլիոն դրամի բյուջեի կրճատումը ընդունում է այն, որ անձնակազմին բարձր վճարումներով ուղեկցվող աշխատանքի նախկին մոդելը չարդարացրեց սպասելիքները:
Թե՞ սա ազդանշան է այն մասին, որ սփյուռքի ինտեգրման հավակնոտ ծրագրերը, որոնց համար ժամանակին միջոցներ չէին խնայում, այժմ ետ են մղվել երկրորդ պլան՝ հօգուտ ծախսերի այլ հոդվածների:
Այն փաստը, որ ընթացիկ տարվա խնայողությունը գրեթե ամբողջությամբ ծածկում է յոթ տարվա վաղեմության հավելավճարների «ոսկե անձրևի» ծավալը, խոսում է ինքնին. թանկարժեք «մեկնարկի» դարն ավարտվել է՝ իր տեղը զիջելով խիստ բյուջետային խնայողությանը:
Չկատարված սպասելիքների գինը և նոր պատրանքների ռիսկը
Վերջին ութ տարիների ընթացքում իշխանության անցած ճանապարհը՝ սկսած Սփյուռքի գրասենյակի ղեկավարությանը առատաձեռն հավելավճարներից և «iGorts» իմիջային նախագծի մեկնարկից մինչև 2026 թվականի բյուջեի կտրուկ կրճատումը, ցույց է տալիս ոչ թե էվոլյուցիա, այլ ավելի շուտ մոտեցման դեգրադացիա Հայաստանի ռազմավարական գլխավոր ռեսուրսներից մեկի նկատմամբ:
Համակարգային կամուրջներ կառուցելու փոխարեն մենք ականատես եղանք, թե ինչպես սփյուռքը գործընկերից վերածվեց կառավարման օբյեկտի, երբեմն էլ՝ օտարման: Փորձագետներն ուղղակիորեն նախազգուշացնում են. իշխանությունների ընթացիկ ռազմավարությունը կարող է ունենալ երկարաժամկետ բացասական հետևանքներ՝ զրկելով Հայաստանին իր գլխավոր առավելությունից՝ «փափուկ ուժից» և աշխարհի առաջատար երկրների քաղաքական վերնախավերին հասանելիությունից:
2026 թվականի հունիսի ընտրություններից առաջ յուրաքանչյուր ընտրող իրեն տալիք վերջնական հարցը հնչում է կոշտ. արդյո՞ք իշխանությունն իրականացրել է 2018-ին խոստացված սփյուռքի ներուժը:
Փաստերը վկայում են հակառակը: Գրասենյակի աշխատանքի առաջին տարիներին հավելավճարների տեսքով վճարված միլիոնավոր դրամները, ըստ երևույթին, դարձել են բյուրոկրատական ապարատի վարձատրություն, որը համակարգային արդյունք չի բերել:
Ավելին, երկխոսության փոխարեն իշխանությունը հաճախ ընտրում է առճակատում. երիտասարդների հետ հանդիպումներին հնչում էին այն թեզերը, թե «Արցախը մերը չէ», գերիների վերադարձը երկրորդական նշանակություն ունի, իսկ ազգային իրավունքների պաշտպաններին անվանում են ծայրահեղականներ:
Սփյուռքի կողմից փոխանցված 150 միլիոն դոլարի ճակատագրի վերաբերյալ հարցերին ի պատասխան՝ իշխանության ներկայացուցիչները հստակ հաշվետվություններ չեն տալիս, իսկ քննադատներին մեղադրում են արժանավոր հայերի «սև ցուցակներ» կազմելու փորձերի մեջ:
Մոտավոր ապագայի կանխատեսումը ներկայիս քաղաքականության պահպանման դեպքում հոռետեսական է թվում: Իշխանությունում սփյուռքի իրական ներկայացուցչություն չունեցող «մասնագիտական սիներգիայի» ռազմավարությունը, զուգորդված կրճատված բյուջեով, դժվար թե կարողանա ապահովել մարդկային կապիտալի լայնածավալ վերադարձը:
Ընդհակառակը, «սփյուռքին հայկական քաղաքականության մեջ տեղ չկա» հռետորաբանությունը և հարևանների հետ հարաբերություններում մարտավարական կայունության համար պատմական կապերը խզելու փորձերը հանգեցնում են երկրի մեկուսացման:
Սփյուռքից 2026 թվականի հունիսին սպասվող «քաղաքական դեսանտը» կարող է դառնալ ոչ թե իշխանության աջակցություն, այլ ժողովրդական տրիբունալի ձև, որտեղ իշխանությունը կկանչվի պատասխանատվության: