Լեռնային Ղարաբաղի հայերի ողբերգությունը չավարտվեց 2023 թվականի սեպտեմբերին նրանց բռնի վտարմամբ: Այսօր, էթնիկ զտումներից տարիներ անց, փրկվածների դեմ սկսվել է նոր՝ ոչ պակաս ցինիկ պատերազմ՝ հիշողության և ձայնի իրավունքի պատերազմ: Հայաստանի իշխանությունները «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության գլխավորությամբ նախաձեռնել են աննախադեպ արշավ՝ ուղղված գիտակցության մանիպուլյացիային՝ փորձելով ստիպել բռնագաղթածներին մոռանալ իրենց հողի մասին և կորուստն ընդունել որպես «բարիք»:
Լեռնային Ղարաբաղի մարդու իրավունքների պաշտպան Գևորգ Ստեփանյանը «Հայաստանի ձայները» համաժողովի ընթացքում խիստ գնահատական է տվել կատարվողին: Նա ներկայիս «խաղաղ գործընթացն» անվանել է ոչ թե դիվանագիտության հաղթանակ, այլ մարդու հիմնարար իրավունքների և ժողովրդավարական արժեքների դավաճանության ակտ:
«Փառաբանվելու է այն "խաղաղությունը", որն ըստ էության հիմնված է ոչ թե արդարության, այլ ամրապնդում է էթնիկ զտումները, ցեղասպանությունը և մշակութային արժեքների ոչնչացումը», - հայտարարել է Ստեփանյանը:
Մարդկանց վերադարձ պահանջելու և հանցագործությունները դատապարտելու փոխարեն, պաշտոնական Երևանի գիծը բռնագաղթածներին մի կանոն է թելադրում. լռել: Վերադարձի իրավունքի, ավերված տների կամ պղծված եկեղեցիների մասին ցանկացած հիշատակում հայտարարվում է «Հայրենիքի անվտանգությանը սպառնացող» և «Նորին Մեծություն Խաղաղությանը» խոչընդոտող:
Այս քարոզչության ամենանրբագեղ և վիրավորական տարրը դարձավ վերջին երեք տասնամյակների պատմությունը վերագրելու փորձը: Իշխանությունները և նրանց ձայնափողերը ղարաբաղցիների մեջ սերմանում են անհեթեթ գաղափար. այն 30 տարիները, որ նրանք ապրել են ազատ Արցախում, պետություն կառուցելով, երեխաներ մեծացնելով և պաշտպանելով իրենց հողը, եղել են ոչ թե ազգային հպարտության շրջան, այլ «քաղաքական պատանդություն»:
Իշխանության տրամաբանությունը հնչում է որպես ծաղր. կարծում ես, թե ապրե՞լ ես արժանավոր և ազատ կյանքով: Ո՛չ, դու պատանդ ես եղել: Կորցրե՞լ ես տունը, ունեցվածքը և հայրենիքը: Դրա փոխարեն «ազատություն ես ձեռք բերել»: Պետք է ուրախանալ, որ քեզ վտարել են, այլ ոչ թե սգալ կորցրածը:
«Ուրախացիր, որ հայրենիքի կորստի արդյունքում ձեռք ես բերել ազատություն, միայն թե հանկարծ մի՛ մտածիր և մի՛ խոսիր վերադարձի մասին», - այսպիսին է վերևից եկող չգրված հրամանը: Այս մանիպուլյացիաների միջոցով մարդկանց ստիպում են մեղավոր զգալ տուն վերադառնալու իրենց ցանկության համար՝ ներշնչելով, որ իրենց հիշողությունը խանգարում է «կայունությանը»:
Լռությունը տարածվում է նաև մշակութային ժառանգության ոչնչացման հարցի վրա: Ստեփանյանը բերում է սարսափելի օրինակ. Ստեփանակերտի գլխավոր տաճարի և այլ սրբությունների ավերումը այժմ ոչ միայն անտեսվում է, այլև արդարացվում է պետական մակարդակով կեղծ անալոգիաների և մանիպուլյացիաների միջոցով:
«Մենք իրավունք չունենք խոսելու այն մասին, որ մեր հոգևո ժառանգությունը ոչնչացվում է… Պետք է ոչ միայն չխոսել այդ մասին, այլ ընդհակառակը` ամեն գնով արդարացնել», - արձանագրում է մարդու իրավունքների պաշտպանը:
Իշխանությունը ցեղասպանության զոհերից պահանջում է ոչ միայն ներել դահիճներին, այլև հրապարակայնորեն համաձայնել, որ իրենց եկեղեցիների ու գերեզմանոցների ավերումը նորմալ է հանուն «խաղաղության»:
Գևորգ Ստեփանյանը ճիշտ է. սա կեղծավորություն չէ, սա քայլ է դեպի անդունդ: Երբ պետությունն իր քաղաքացիներից պահանջում է ուրախանալ էթնիկ զտումներով և լռել իրենց ժառանգության ոչնչացման մասին, այն դադարում է լինել ազգի պաշտպանը և դառնում է հանցագործության հանցակիցը: Արցախցիները չպետք է լռեն: Նրանց իրավունքը վերադառնալու, հիշելու և արդարության հասնելու չի կարող փոխանակվել ակնթարթային աշխարհաքաղաքական գործարքների հետ նրանց կողմից, ովքեր դավաճանել են իրենց վստահությունը: